سالمندان؛ سرمایه‌های فراموش شده در عصر دیجیتال

به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری دانشجو، فاطمه پارسایی، ایران در آستانه یک تحول جمعیتی قرار دارد، امروزه بیش از ۱۰ میلیون نفر از جمعیت کشور را، سالمندان تشکیل می‌دهند که این مسئله سیاست گذاری‌های مختلف کشور را تحت الشعاع قرار می‌دهد.

سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور در آبان ماه سال جاری گفت: ((۱۲ درصد جمعیت کشور بر اساس آخرین سرشماری‌ها سالمند هستند در حالی که آمار ثبت احوال و بهداشت و درمان این رقم را ۱۴ درصد نشان می‌دهد که ما در حال ورود به جمعیت سالمندی هستیم.))

وی در ادامه افزوده است: ((تا سال ۱۴۲۰ بیش از ۳۱ درصد جمعیت ایران سالمند خواهند بود، آماری که ایران را به جمع کشور‌های شدیداً سالخورده وارد می‌کند و اگر سیاست‌های جمعیتی، حمایتی و فرهنگی اصلاح نشود با بحرانی خاموش، اما فراگیر روبه‌رو خواهیم شد.))

با توجه به روند سالمند شدن در کشور، ارتقای زیرساخت‌های نظام سلامت و بهبود شرایط معیشتی این افراد ضرورت دارد و همچنین بخشی از این ضرورت در توجه جدی به سیاست‌های اجتماعی و فرهنگی به منظور حمایت لازم از ابعاد روانی، شناختی و معنوی سالمندان باید مورد توجه قرار گیرد.

سیدحسن موسوی چلک، معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، با انتقاد از اینکه نگاه به سالمندان غالباً از زاویه ((هزینه‌بر بودن)) و ((بار جمعیتی)) بوده و نه به‌عنوان فرصت و سرمایه‌ای انسانی، در گفت‌و‌گویی مطرح کرد: ((بسیاری از سیاست‌ها فقط بر سلامت جسم و درمان تمرکز دارند و از ابعاد اجتماعی، روانی و معنوی سالمندان غفلت شده است. این درحالیست که کشور‌هایی مانند ژاپن، سوئد، آلمان، کانادا و آمریکا ساختار‌های منسجمی برای باشگاه‌های سالمندان، مراکز بین‌نسلی و فضا‌های تعامل اجتماعی دارند.))

او در راستای کاهش انزوای سالمندان تاکید داشته است: ((آموزش سواد دیجیتال، طراحی اپلیکیشن‌های اجتماعی سالمندان، استفاده از رسانه‌های تصویری برای ارتباط بین نسلی و پیوند سالمندان با خانواده‌ها از طریق تکنولوژی نیز می‌تواند نقش مهمی در کاهش انزوا و ارتقاء سلامت روان و اجتماعی آنها داشته باشد.))

شکاف دیجیتال؛ چالش نوظهور سالمندان

توسعه پرشتاب فناوری‌های دیجیتال که می‌توانست به برطرف‌کردن محدودیت‌های جسمی و اجتماعی سالمندان کمک کند، در عمل در بسیاری موارد به افزایش احساس تنهایی و انزوای آنان منجر شده است.

بخش قابل‌توجهی از سالمندان توانایی کافی برای استفاده از ابزار‌های دیجیتال را ندارند؛ پیچیدگی این ابزارها، کاهش توانایی‌های بینایی و حافظه و نبود آموزش کافی موجب شده است بسیاری از آنان نتوانند از امکانات ارتباطی جدید بهره بگیرند.

این ناتوانی، آنها را در انجام کار‌های روزمره که اکنون عمدتاً به‌صورت آنلاین انجام می‌شود، به دیگران وابسته می‌کند و همین احساس وابستگی و عدم توانایی، زمینه‌ساز انزوای روانی و کاهش اعتمادبه‌نفس می‌شودو

از سوی دیگر، دیجیتالی‌شدن خدمات عمومی نیز زمینه دیگری برای تشدید انزوای سالمندان است. خدمات بانکی، درمانی، خرید و حتی امور اداری به‌سرعت به فضای آنلاین منتقل شده‌اند و این روند، حضور سالمندان در فضا‌های عمومی و اجتماعی را کاهش داده است.

بسیاری از تعاملات اجتماعی کوچک مانند خرید حضوری، مراجعه به بانک یا گفت‌و‌گو با کارمندان یک مرکز خدماتی در گذشته برای آنان فرصت تعامل و حفظ مشارکت اجتماعی بود، اما اکنون جای خود را به صفحات اینترنتی داده‌اند.

پیوند‌های مجازی که به گسست دیدار‌ها دامن می‌زند

یکی دیگر از چالش‌های فناوری برای سالمندان، جایگزینی روابط انسانی با ارتباطات دیجیتال است. خانواده‌ها با اتکا به پیام‌رسان‌ها و تماس‌های کوتاه، گاه ارتباط حضوری خود را با والدین سالمند کاهش می‌دهند.

این شیوه تعامل، صمیمیت و کیفیت روابط را کم‌رنگ می‌کند و سالمندان به‌تدریج احساس می‌کنند کمتر دیده می‌شوند و نقش پیشین خود را در خانواده از دست داده‌اند.

حتی استفاده از شبکه‌های اجتماعی نیز برای بسیاری از آنان راه‌حلی پایدار نیست؛ زیرا عموماً در این فضا‌ها کاربر فعال نیستند و الگوریتم‌ها نیز محتوایی مرتبط با نیاز‌های آنان ارائه نمی‌کنند. در نتیجه مشاهده زندگی پرتحرک دیگران در این شبکه‌ها می‌تواند احساس ناامیدی و عدم تعلق را تشدید کند.

تغییر نقش اجتماعی سالمندان نیز در این میان قابل توجه است، در جوامع سنتی، سالمندان به‌عنوان منبع تجربه و دانش شناخته می‌شدند، اما با رشد فناوری، مرجعیت دانشی از افراد باتجربه به موتور جست‌و‌جو و هوش مصنوعی منتقل شده است. این تغییر تدریجی احساس بی‌اهمیتی و بی‌نقشی را در سالمندان تقویت می‌کند و زمینه‌ساز عقب‌نشینی آنان از زندگی اجتماعی می‌شود.

بهبود زیرساخت‌های دیجیتالی؛ گامی موثر در سالمندی با نشاط

در بسیاری از کشور‌های پیشرو، مسئله تنهایی و انزوای سالمندان در مواجهه با تحولات دیجیتال به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های اجتماعی عصر جدید شناخته شده است.

با این حال فناوری در صورتی‌که به‌درستی مدیریت شود، نه‌تنها موجب انزوای سالمندان نمی‌شود، بلکه می‌تواند فرصت تازه‌ای برای بازگشت آنان به جامعه ایجاد کند.

در کشور‌هایی مانند ژاپن، سنگاپور و کره‌جنوبی، برنامه‌های جامع آموزش دیجیتال در قالب کارگاه‌های حضوری در کتابخانه‌ها، خانه‌های سلامت و مراکز اجتماعی اجرا می‌شود. این دوره‌ها به‌صورت قدم‌به‌قدم، ساده‌سازی شده و بر اساس نیاز‌های روزمره طراحی شده‌اند.

در کشور‌های اسکاندیناوی، شرکت‌ها موظف شده‌اند در طراحی ابزار‌های دیجیتال، نیاز‌های سالمندان را مدنظر قرار دهند. طراحی گوشی‌های هوشمند با ابزار‌های ساده و سیستم‌های خدمات آنلاین مخصوص سالمندان باعث شده این گروه کمترین اصطکاک را با فناوری تجربه کنند.

در برخی کشورها، پروژه‌هایی طراحی شده که طی آن دانش‌آموزان یا دانشجویان به‌عنوان ((یار دیجیتال)) با سالمندان همکاری می‌کنند. این مدل ضمن انتقال مهارت‌های فناوری، موجب ایجاد ارتباط بین دو نسل و کاهش تنهایی سالمندان می‌شود.

در ایران نیز با تدوین استاندارد‌های آموزشی ویژه سالمندان، شبکه‌ای از مربیان آموزش‌دیده را می‌توان ایجاد کرد تا سالمندان در محیطی امن و دوستانه مهارت‌های مورد نیاز برای استفاده از خدمات آنلاین را فرابگیرند.

همچنین دریافتن اهمیت این موضوع در طراحی ابزار‌های دیجیتال ویژه سالمندان و ایجاد زیرساخت لازم به منظور ارائه خدمات اداری در کشور باید مورد توجه قرار گیرد.

چراکه افزایش جمعیت سالمند در کشور به عنوان بخشی از سرمایه اجتماعی، نیازمند حمایت‌های مختلف اجتماعی و فراهم کردن امکاناتی است که از اضطراب و افسردگی در این افراد پیشگیری شود و سالمندان به عنوان افرادی پر نشاط و موثر در جامعه نقش آفرینی کنند.